Juliette Binoche, Isabelle Huppert, Sophie Marceau: deze namen komen elk jaar terug in de programmeringen van de grote festivals en op de affiches van de meest verwachte films. De Franse actrices geboren in de jaren 1960 en 1970 hebben hun tempo niet verlaagd. Ze draaien, produceren, nemen artistieke risico’s en dragen films waarin hun leeftijd de complexiteit van de personages voedt in plaats van hen te beperken tot secundaire rollen.
De tunnel van de 50-jarige actrice, een vergrendeling die opent
De uitdrukking is ontstaan in het beroep halverwege de jaren 2010. Het verwijst naar dit grijze gebied waar de rollen plotseling schaars worden voor actrices boven de vijftig. Te oud voor de rollen van geliefden, te jong voor de rollen van grootmoeders: de cinema leek niet te weten wat ze met deze vrouwen moest doen.
Het doel: de vertegenwoordiging van vrouwen boven de 50 jaar in Franse ficties verbeteren. Catherine Piffaretti, actrice en lid van de commissie AAFA-Tunnel van de 50-jarige actrice, vat de uitdaging in één zin samen: het zichtbaarder maken van deze vrouwen op het scherm is een maatschappelijke uitdaging, niet alleen een corporatistische kwestie.
Verschillende Franse actrices van ongeveer 50 jaar bewijzen dat deze tunnel geen noodlot meer is. Het verschil ligt minder in een algemene mentaliteitsverandering dan in gedurfde individuele keuzes van de actrices zelf, die de conventionele rollen weigeren en hun eigen projecten opleggen.
Isabelle Huppert en Sophie Marceau: twee carrières, twee strategieën
Het verschil in traject tussen deze twee figuren van de Franse cinema is opvallend. Isabelle Huppert aaneengeschakeld internationale samenwerkingen en veeleisende auteursfilms. Sophie Marceau geeft de voorkeur aan meer verspreide projecten, vaak gedragen door een intieme relatie met het scenario.
De recente filmografie van Huppert lijkt op een kaart van de grote hedendaagse regisseurs. Ze heeft ook een zeer sterke mode-imago opgebouwd, wat haar in staat stelt om voortdurend in het culturele gesprek te blijven. Deze dubbele positionering (radicale actrice en mode-icoon) is een zeldzaam voordeel in het Franse filmlandschap.
Marceau volgt een ander pad. Haar keuzes richten zich op rollen die het innerlijke leven van volwassen vrouwen verkennen, ver weg van de verleidingspersonages die haar beginjaren hebben gekenmerkt. Het talent van deze actrices neemt niet af met de leeftijd, het verschuift naar diepere registers.
Alexandra Lamy, een verankering ver van Parijs
Alexandra Lamy, geboren in 1971, belichaamt een ander model. Gevestigd in Anduze, aan de poorten van de Cévennes, heeft ze ervoor gekozen om ver weg van de Parijse mondaniteiten te leven, terwijl ze een zeer actieve carrière in film en televisie behoudt.
Deze geografische keuze is niet anekdotisch. Het weerspiegelt een herpositionering van het imago van actrices van deze generatie. De vijftig in de cinema rijmt niet langer met een verplichte Parijse sociale leven. Lamy bewijst dat je regelmatig kunt draaien, films als hoofdrolspeler kunt dragen en in een familiehuis in de Gard kunt wonen.
Rollen geschreven voor vrouwen van 50 jaar, niet ondanks hun 50 jaar
De nuance is cruciaal. Lange tijd werden de rollen die aan actrices van deze leeftijdsgroep werden aangeboden “ondanks” hun leeftijd geschreven. Men probeerde deze leeftijd te verbergen of het probleem te omzeilen. Wat vandaag verandert, is de opkomst van scenario’s waarin de volwassenheid van het personage de narratieve motor vormt.
Laten we het voorbeeld nemen van de film Babygirl met Nicole Kidman. Zeker, het is een Amerikaanse actrice, maar haar uitgave werd in het Franse debat aangehaald als bewijs dat de cinema eindelijk actrices van 50 jaar en ouder op de voorgrond plaatst. Kidman verklaart daarin dat ze gedurfder met haar lichaam is geweest dan in haar hele carrière. Dit soort rol, waarbij de leeftijd een ongekende vrijheid toestaat, begint de Franse cinema te doordringen.
- Personages van vrouwen in levensovergang (scheiding, omvorming, rouw) met een echte psychologische diepgang, geen behandeling op de achtergrond.
- Verhalen waarin de seksualiteit en het verlangen van volwassen vrouwen bestaan zonder als een anomalie of curiositeit te worden behandeld.
- Eerste rollen in grote budgetfilms, waar deze actrices voorheen waren gedegradeerd tot zogenaamde “prestige” bijrollen.
Representatie op het scherm en Franse demografische realiteit
Het demografische gewicht van vrouwen boven de 50 jaar in Frankrijk maakt hun onzichtbaarheid in ficties des te absurder. Wanneer de cinema en televisie alleen maar heldinnen van 25 tot 40 jaar tonen, negeren ze een groot deel van hun vrouwelijke publiek.
Het werk van de commissie AAFA-Tunnel van de 50-jarige actrice beperkt zich niet tot een corporatistisch pleidooi. Het onderzoekt de manier waarop een samenleving zichzelf vertegenwoordigt door middel van haar ficties. De actrices die blijven draaien op 50-jarige leeftijd en daarboven helpen een beeld te normaliseren dat het publiek al dagelijks ervaart.
Een uitdaging die verder gaat dan de Franse cinema
Het fenomeen is wereldwijd. De vraag naar leeftijdsdiversiteit in ficties komt niet van de instellingen, maar van het publiek.
In Frankrijk bevestigen de televisiekijkcijfers deze trend. Ficties gedragen door ervaren actrices trekken regelmatig zeer goede scores, wat bewijst dat het publiek volgt wanneer men hen verhalen aanbiedt die worden belichaamd door vrouwen van hun generatie.
De Franse cinema beschikt over een zeldzaam talentenreservoir in deze generatie. Binoche, Huppert, Marceau, Lamy en vele anderen zijn geen overlevenden van een vervlogen tijdperk. Ze vormen de cinema van vandaag met een keuzevrijheid die hun oudere generatie niet altijd had, en deze vrijheid produceert films die ertoe doen.
